احکام پزشکی

نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی مشهد

حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای

احکام عمل جراحی
اجازه عمل جراحی

س۱. پزشک حاذق و ماهر، بدون سهل انگاری اقدام به عمل جراحی بیماری نموده است و در حین عمل، آسیبی به بیمار وارد گردیده است. آیا داشتن اجازه‌ی عمل از بیمار یا بستگان در رفع ضمان مؤثر است؟ دیه به عهده‌ی کیست؟
ج. به نحو کلی در موارد ثبوت ضمان، اجازه‌ی بیمار یا بستگان وی رافع ضمان نیست و در مواردی که پزشک ضامن دیه است، باید از مال خود بپردازد.
احکام اتانازی (قتل از روی ترحم)
تسریع در مرگ بیمار

س1. «اتانازی»(۱) بر سه قسم است:
۱_ نوع فعّال که با تجویز داروی کشنده از طرف پزشک به زندگی بیمار خاتمه داده می شود.
۲_ نوع انفعالی، به صورت خودداری از ادامه ی مداوا و زنده نگاه داشتن بیمار محتضر.
۳_ نوع غیر مستقیم، با قرار دادن داروهای به مقدار زیاد در دسترس بیمار تا بیمار شخصاً به زندگی پر رنج خویش پایان دهد.
استفاده از کدام‌یک بلااشکال است؟
ج. حفظ محتضر و تأخیر مرگ او واجب نیست، بنابراین قسم دوّم مانع ندارد. ولی هر کاری که موجب مردن او باشد، مثل دو قسم دیگر جایز نیست.
احکام داروها و داروخانه‌ها
استفاده از داروهای ضروری حرام یا نجس

س1. با توجه به اینکه برخی از داروهای ضروری و حیاتی از منابع حرام یا نجس مثل اعضای انسان یا حیوان و غیر آن‌ها تهیه می‌شوند و معمولاً این‌گونه داروها از کشورهای خارجی و غیر مسلمان وارد می‌شوند، حکم شرعی مصرف این‌گونه داروها برای انسان و نیز معامله بر روی آن‌ها چیست؟
ج. اگر معالجه‌ی بیماری متوقف و منحصر در آن باشد اشکال ندارد.
احکام آموزش پزشکی
لمس و نظر حرام در معاینه

س۱۷. دانشجویان دانشگاه پزشکی (دختر یا پسر) برای آموزش، چاره‌ای جز معاینه فرد اجنبی، از طریق لمس و نظر ندارند و چون این معاینات جزو برنامه درسی است و برای کارآموزی و آمادگی آنان برای معالجه بیماران در آینده مورد نیاز است و عدم انجام آن باعث می شود از تشخیص بیماری افراد مریض عاجز باشند و این امر منجر به طولانی شدن دوران بیماری افراد بیمار و گاهی فوت آنان می شود، بنابراین آیا این معاینات جایز است یا خیر؟
ج. اگر از موارد ضروری برای کسب تجربه و آگاهی از نحوه درمان بیماران و نجات جان آنان باشد، اشکال ندارد.
احکام وضو، نماز و روزه
جراحت یا شکستگی در اعضای وضو

س1۰. شخصی که زخم یا دمل یا شکستگی در جلو سر یا پاها دارد و روی آن باز است و آب ریختن نیز روی آن ضرر دارد آیا باید تیمم کند؟ در غیر این صورت چه باید بکند؟
ج. اگر نمی توان روی زخم محل مسح دستِ تر بکشد باید به جای وضو تیمم کند. ولی در صورتی که می تواند پارچه ای روی زخم قرار دهد و بر آن دست بکشد، احتیاط آن است که علاوه بر تیمم، وضو نیز با چنین مسحی بگیرد.
احکام زایمان
جلوگیری از بارداری

س1. آیا برای زنی که سالم است، جلوگیری از بارداری به طور موقت از طریق به کارگیری وسایل و موادی که از انعقاد نطفه جلوگیری می‌کنند، جایز است؟
ج. اگر با موافقت شوهر باشد، اشکال ندارد.
احکام سقط جنین
سقط جنین به دلیل مشکلات اقتصادی

س1. آیا سقط جنین بر اثر مشکلات اقتصادی جایز است؟
ج. سقط جنین به مجرد وجود مشکلات و سختی های اقتصادی جایز نمی شود.
احکام تلقیح مصنوعی
لقاح مصنوعی از یک زن و شوهر

س۸۹. الف) آیا لقاح آزمایشگاهی در صورتی که اسپرم و تخمک از زن و شوهر شرعی باشد، جایز است؟ و بر فرض جواز، آیا جایز است این کار توسط پزشکان اجنبی صورت بگیرد؟
ب) آیا فرزندی که از این طریق به دنیا می آید ملحق به زن و شوهری است که صاحب اسپرم و تخمک هستند؟
ج) بر فرض که عمل مذکور فی نفسه جایز نباشد، آیا موردی که نجات زندگی زناشویی متوقف بر آن باشد، از حکم عدم جواز استثناء می شود؟
ج. الف) عمل مذکور فی نفسه اشکال ندارد، ولی واجب است از مقدمات حرام مانند لمس و نظر اجتناب شود.
ب) کودکی که از این طریق متولد می شود، ملحق به زن و شوهری است که صاحب اسپرم و تخمک هستند.
ج) گفته شد که عمل مذکور فی نفسه جایز است.
احکام تشریح میت و پیوند اعضاء
تشریح میت مسلمان و دفن اعضاء

س۱۱۰. بررسی بیماری‌های قلب و عروق و برگزاری سلسله مباحث راجع به آن، برای کشف مسائل جدید، مستلزم دستیابی به قلب و عروق افرادی است که از دنیا رفته اند، تا معاینه و آزمایش بر روی آن‌ها انجام شود، با توجه به اینکه آنان بعد از آزمایشات و بررسی ها بعد از یک روز یا بیشتر اقدام به دفن آن ها می کنند، سؤال این است:
۱ ـ آیا انجام این بررسی ها بر روی جسد فرد مسلمان جایز است؟
۲ ـ آیا دفن قلب و عروقی که از جسد میّت برداشته شده اند، جدا از آن جسد، جایز است؟
۳ ـ با توجه به مشکلات دفن قلب و عروق به طور جداگانه، آیا دفن آن ها همراه با جسد دیگر، جایزاست؟
ج. اگر نجات نفس محترمی یا کشف مطالب جدید علم پزشکی که مورد نیاز جامعه است و یا دستیابی به اطلاعاتی راجع به بیماری که زندگی مردم را تهدید می کند، منوط به آن باشد، تشریح جسد میّت اشکال ندارد، ولی واجب است تا حد امکان از جسد میّت مسلمان استفاده نشود و اجزایی هم که از جسد فرد مسلمان جدا شده اند، در صورتی که دفن آن ها با جسد، حرج(۱) یا محذوری نداشته باشد، واجب است با خود جسد دفن شود و الاّ دفن آن ها به طور جداگانه و یا با جسد میّت دیگر جایز است
احکام ختنه
ختنه پسران

س1. آیا ختنه کردن واجب است؟
ج. ختنه‌ی پسران واجب است و شرط صحت طواف در حج و عمره می‌باشد و اگر تا بعد از بلوغ به تأخیر بیفتد، بر خود آنان واجب است که ختنه کنند.
احکام مماثل
کشف عورت برای استخدام

س۱. آیا معاینه‌ی عورت افراد توسط یک مؤسسه‌ی نظامی جایز است؟
ج. کشف عورت دیگران و نگاه کردن به آن و وادار کردن صاحب عورت به کشف عورت در برابر دیگران جایز نیست، مگر آنکه ضرورتی مثل رعایت قانون و یا معالجه، آن را اقتضا کند.
احکام خون
انتقال خون بین مسلمان و غیرمسلمان

س۱. آیا انتقال خون بین مسلمان و غیرمسلمان، جایز است یا نه؟
ج. جایز است.
احکام نجاست
اطلاع دادن نجاست وسایل پزشکی به بیمار

س۱. با توجه به امکان نجس شدن لباس و بدن بیمار، آیا لازم است نجس بودن وسایل مورد استفاده در مصارف پزشکی ـ از قبیل: تخت معاینه، وسایل پزشکی، یونیت(۱) و غیره ـ را به وی تذکر دهیم؟
ج. رد فرض سوال اطلاع دادن لازم نیست.
احکام حق طبابت و گواهی پزشکی
حق طباطبت و گواهی پزشکی

س۱. با توجه به اینکه حق طبابت از لحاظ مادی، غیرقابل تعیین می باشد؛ به نظر حضرت عالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟ آیا مقدار تعیین شده توسط دولت، در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟
ج. اگر طبق تعرفه های معین شده، گرفته شود منعی ندارد.
احکام ضمان
ضمان ضرر ناشی از حساسیت دارویی بیمار

س۱. با توجه به اینکه ممکن است جان بیمار به طور اورژانس در خطر باشد و زمان، جهت تعیین حساسیت فرد نسبت به دارویی خاص وجود نداشته باشد، اگر با تجویز دارو، بیمار به آن حساسیت پیدا کرده و دچار عوارض شدید یا مرگ شود، آیا پزشک معالج در قبال این عوارض، مسئولیتی خواهد داشت؟
ج. کسی که آن دارو را به بیمار خورانده یا تزریق کرده ضامن است. توضیحاً یادآور می شود، در موارد ثبوت ضمان، گذشت که اذن بیمار یا کسان وی تأثیری در ارتفاع و سقوط ضمان ندارد، ولی کسی که در صورت ایراد آسیب به بیمار ضامن است، اگر پیش از اقدام بر عمل جراحی یا هر عمل علاجی دیگر از بیمار یا از اولیای وی برائت از ضمان پیشاپیش بگیرد، در این صورت ضامن نیست
احکام مسائل متفرقه پزشکی
استمناء به دستور پزشک

س۱. آیا انجام عمل استمناء به دستور پزشک برای آزمایش و معاینه‌ی منی جایز است؟
ج. در مقام معالجه، در صورتی که درمان منوط به آن بوده و استمناء به وسیله‌ی همسر ممکن نباشد، اشکال ندارد.

منتخبی از استفتائات پزشکی از آیت الله خامنه‌ای:
مسئولیت پرستاران نسبت انجام فرائض دینی بیمار
سوال: بسیاری از پرستاران نسبت به ادای فرایض بیماران مراقبت کامل ندارند. مثلاً کمک به بیمار جهت وضوء ساختن، تیمم و وضعیت نمازگزاران و .... در صورتی که بیمار همراه نداشته و نیازمند کمک است آیا پرستار یا کادر خدماتی بیمارستان مسئول نمی باشد؟
ج. کمک کردن در موارد ذکر شده که معذور را از معذور بودن خارج می کند بر دیگری لازم نیست. بلی خود مکلّف در صورت امکان بدون مشقّت باید کمک بگیرد ولو از پرستار

حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی


منتخبی از استفتائات پزشکی از آیت الله مکارم شیرازی:
مسائل مربوط به تشخیص و درمان
اگر تشخيص بيمارى به درستى صورت گيرد ولى داروى مؤثّر در دسترس نباشد و يا بسيار گران باشد و بيمار قادر به تهيّه آن نباشد، آيا پزشك معالج ملزم به تهيّه آن دارو به هر طريق ممكن براى بيمار مى‌باشد؟
جواب: اگر جان بيمار در خطر باشد و طبيب قدرت بر آنچه گفته شد داشته باشد، لازم است و هرگاه يكى از اين دو شرط حاصل نباشد واجب نيست.
احکام دانشجویان رشته پزشکی
مسائل تحصیلی

سؤال 1 ـ اکثر پزشکان مجارى ادرار و کلیه، مرد هستند; آیا گرفتن این تخصّص جهت کم کردن ارتباطات غیر هم‌جنس، براى خانمها واجب است؟
جواب: با توجّه به اینکه نگاه به غیر هم‌جنس، در مورد عورت گناه سنگین‌ترى دارد، لازم است به عنوان واجب کفایى گروهى از همجنس‌ها این دوره را بگذرانند.
مسائل مربوط به تشریح
تشریح مجاز

سؤال 1 ـ اگر ندانیم جسدى که در اختیار ماست جسد مسلمان است، یا کافر، یا اهل کتاب، آیا مجاز به تشریح آن هستیم؟
جواب: اگر جسد از بلاد اسلامى نباشد مانعى ندارد. و اگر مربوط به بلاد اسلامى است، ظاهر این است که جسد مسلمان است، و احکام مسلمان بر او جارى مى‌شود. و اگر از بلدى است که هر دو گروه به طور وسیع .در آن هستند، تشریح آن مانعى ندارد. و اگر ندانیم از کدام بلد است آن هم جایز است
مسائل مربوط به معاینه و درمان
ویزیت

سؤال 1 ـ آیا به دلیل رفاقت و آشنایى، یا موقعیّت اجتماعى، ملاقات پزشک خارج از نوبت و بدون در نظر گرفتن حقّ دیگران جایز است؟
جواب: باید در غیر موارد ضرورت از این کار پرهیز شود.
تحقیقات پزشکی و تبعات آن
سوال

سؤال 1 ـ آیا براى انجام تحقیقات پزشکى، ضرر رساندن به حیوانات یا گیاهان جایز است؟
جواب: در مورد گیاهان اشکالى ندارد. و در مورد حیوانات، هرگاه تحقیقات براى منظور مهمّى باشد جایز است.
دندانپزشکی
ضمان دندان‌پزشک

سؤال 1 ـ آیا دندان‌پزشک مى‌تواند قبل از شروع به کار، به بیمار یا ولىّ او اعلان کند که نسبت به ضررهاى احتمالى مسئولیّتى نمى‌پذیرد؟ در صورت موافقت بیمار یا ولىّ صغیر، اگر بیمار صدمه‌اى ببیند، آیا پزشک ضامن خواهد بود؟
جواب: هرگاه قبلاً برائت خود را اعلام دارد، و در کار خود کوتاهى نکند، ضامن نیست.
زنان و زایمان
آموزش رشته زنان و زایمان

سؤال 1 ـ آیا تحصیل و تدریس در رشته مامایى، و مسائل مربوط به زنان و زایمان (با توجّه به اینکه معمولاً همراه با نظر و لمس موضع مخصوص مى‌باشد) براى مردان جایز است؟
جواب: در صورتى که دانشجوى دختر به اندازه کافى در این رشته وجود نداشته باشد، یا احتمال قابل ملاحظه‌اى داده شود که در آینده براى حفظ جان زنان مسلمان مورد نیاز باشد، جایز است
جلوگیری از انعقاد نطفه
راه‌های جلوگیری از بارداری

سؤال 1 ـ کپسولهایى به نام «نورپلانت» وجود دارد که در زیر پوست (بیشتر در قسمتهاى خارجى فوقانى) بازو کاشته مى‌شود، و این یکى از روشهاى جلوگیرى از باردارى است. آیا شرعاً این عمل جایز است؟
جواب: در صورتى که ضرر قابل ملاحظه‌اى نداشته باشد و همسر راضى باشد، مانعى ندارد.
تلقیح و باروری مصنوعی
تلقیح مجاز: مادر جانشین

سؤال 1 ـ در فرض سؤال قبل، با وجود اینکه این کودک در رحم مادر جانشین بزرگ شده، امّا داراى صفات ارثى زن اوّل مى‌باشد. با توجّه به آیه دوم سوره مبارکه مجادله، به کدام یک از این دو زن تعلّق دارد، و وارث کدام یک از آنهاست؟
جواب: این فرزند متعلّق به صاحبان نطفه، و با آنها محرم است، و از آنها ارث مى‌برد. و مورد مادر جانشین به منزله فرزند رضاعى او است، بلکه در بعضى جهات نسبت به آن اولویت دارد; چرا که تمام .گوشت و استخوان او از وى روییده است. بنابراین حرام است که بعداً با آن زن و فرزندان او ازدواج کند، امّا ارث نمى‌برد
مسائل مربوط به سقط جنین
سقط غیرمجاز

سؤال 1 ـ آیا بعد از انعقاد نطفه از بین بردن آن جایز است؟
جواب: در صورتى که یقین یا خوف خطر یا ضرر مهمى براى مادر نباشد، جایز نیست و دیه دارد.
پیوند اعضاء
پیوندهای مجاز: پیوند از اعضای انسان مرده

سؤال 1 ـ اگر جسد مجهول الهویّه‌اى، که اعضاى قابل پیوندى دارد، در دسترس باشد، آیا مى‌توان اعضا آن را به بیمارى که محتاج آن است پیوند زد؟
جواب: اگر موجب نجات جان مسلمانى از مرگ یابیمارى مهمّى شود جایز است.
خون و فرآورده‌های آن
طهارت و نجاست

سؤال 1 ـ چنانچه در خون دارویى ریخته شود که رنگ آن را تغییر دهد مثلاً سفید شود، آیا باز هم نجس است؟
جواب: آرى باید از آن احتیاط کرد.
پزشکی قانونی
کالبد شکافی برای اثبات نسب

سؤال 1 ـ امروزه کالبد شکافى داراى اهمیّت فراوانى است، و مراکز مهمّ علمى و پژوهشى در این زمینه مشغول فعالیّت هستند، و عمدتاً براى اثبات نسب، کشف جرم، و هر هدف عقلایى دیگر، یا صرفاً به قصد آموزشهاى پزشکى، اجسادى را کالبد شکافى مى نمایند. لطفاً نظر مبارک خود را در مورد جواز، یا عدم جواز این کار مرقوم فرمایید.
جواب: کالبد شکافى ذاتاً جایز نیست. جز در مواردى که هدف مهمّ دینى و اجتماعى بر آن مترتب شود، که تحت قاعده اهمّ و مهم قرار گیرد.
وظیفه پزشک در برابر افراد مختلف
وظیفه پزشک در برابر بیماران مختلف

سؤال 1 ـ بیان بیماریهاى بیمار براى سایر پزشکان یا برخى از اعضاى خانواده و اقوامش که از آن اطّلاع ندارند چه حکمى دارد؟
جواب: آنچه براى درمان او لازم است جائز است، و بیش از آن مجاز نیست مگر به اجازه بیمار.
ضمان طبیب
خسارت ناشی از داروها

سؤال 1 ـ اگر پزشک بنا به اصرار بیمار، دارویى تجویز نماید، یا سایر اقدامات درمانى مضرّ را انجام دهد، در صورت ایجاد عارضه، مسئول کیست؟
جواب: اگر پزشک اثر زیانبخش دارو را اعلام کند مسئولیّتى در برابر عارضه ندارد; و اگر اعلام نکند، مسئول است. ولى در هر صورت پزشک باید مقاومت کرده، و داروى مضرّ را به بیمار معرّفى نکند.
احکام بیماران
احکام طهارت و نجاست: الکل طبی و صنعتی

سؤال 1 ـ آیا هر مادّه‌اى که در آن الکل باشد حرام است؟
جواب: اگر عرفاً مسکر و مست کننده نباشد اشکالى ندارد.

حضرت آیت‌الله وحید خراسانی

احکام پاکی‌ها و نجاست‌ها
حکم سرایت نجاست

مسأله - اگر چيز پاك به چيز نجس برسد و هر دو يا يكى از آنها به طورى تر باشد كه ترى يكى به ديگرى برسد، چيز پاك نيز نجس مى‌‏شود، و اگر ترى به قدرى كم باشد كه به ديگرى نرسد، چيزى كه پاك بوده نجس نمى‏‌شود.
احکام وضو و غسل
شک در باطل شدن وضو

اگر شكّ كند كه وضوى او باطل شده يا نه، بنا مى‏‌گذارد كه وضوى او باقى است، ولى اگر بعد از بول استبراء نكرده و وضو گرفته باشد، و بعد از وضو رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند بول است يا چيز ديگرى، آن رطوبت نجس است و وضوى او باطل است.
احکام مربوط به زایمان زنان
خون نفاس پس از زایمان

خونى كه مادر بعد از ولادت بچّه از جهت ولادت مى‏‌بيند اگر پيش از ده روز يا سر ده روز قطع شود، خون نفاس است، و همچنين است بنابر احتياط واجب خونى كه با اوّلين جزء بچّه بيرون بيايد، و زن را در حال نفاس، نفساء مى‏‌گويند.
احکام تیمم
وجوب تیمم

مسأله - اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، يا بترسد كه مرض يا عيبى در او پيدا شود، يا مرضش طول بكشد، يا شدّت كند، يا به سختى معالجه شود، بايد تيمّم نمايد، ولى اگر آب گرم براى او ضرر ندارد، بايد با آب گرم وضو بگيرد يا غسل كند.
احکام نماز بیمار
اکتفا به یک سبحان‌ا... برای مریض

شخص بيمار در ركوع و سجده نماز مى‏‌تواند به جاى سه بار سبحان‌اللَّه به يك بار گفتن اكتفا نمايد.
احکام روزه برای بیمار
روزه گرفتن در صورتی‌که دکتر نهی کند

اگر دكتر به شخصى بگويد روزه براى او ضرر دارد و او را از روزه منع نمايد در صورتى كه از گفته دكتر گمان به ضرر يا خوف ضرر براى بيمار حاصل شود واجب است كه روزه نگيرد، و همچنين اگر دكتر حاذق بود و مورد اطمينان و وثوق او باشد و اين شخص اطمينان به خطاى دكتر نداشته باشد باز هم نبايد روزه بگيرد و در غير اين دو صورت روزه بر او واجب است.
احکام خوراکی‌ها
خوردن چیزی که برای انسان ضرر مهمی دارد

سؤال ۱. آيا خوردن غذا يا چيزى كه ضرر مهمى براى انسان دارد از جهت شرعى اشكال دارد؟
جواب: خوردن و آشاميدن چيزى كه براى انسان ضرر مهمى دارد حرام است.
احکام سقط جنین
کسیکه دیه سقط جنین بر اوست

ديه سقط جنين بر عهده كسى است كه متصدّى عمل سقط جنين بوده، پس اگر مادر با خوردن قرص بچه را سقط كرده بر عهده مادر است و اگر پزشك با آمپول زدن بچه را سقط كرده بر عهده او است.
احکام تلقیح و بارداری
رحم اجاره‌ای

سؤال ۱. نظر شما در مورد رحم اجاره‌اى مربوط به زنى كه شوهر دارد چيست؟
جواب: قرار دادن نطفه (منى) مرد اجنبى در رحم غيرزوجه (زن) او جايز نيست ولو توسط شوهر خودش تلقيح واقع شود. ولى اگر عصياناً اين عمل انجام شود زنى كه اين بچه از او متولد شده مادر اين فرزند و صاحب نطفه شرعاً پدر او حساب مى‌‏شود و همه احكام نسب بين آنها جارى است.

منتخبی از استفتائات پزشکی از آیت الله وحید خراسانی:
خونی که به آب دهان برسد
آيا خونى كه به آب دهان برسد، موجب نجاست دهان و آنچه در آن است، مى‏‌شود؟
جواب: اگر به واسطه مخلوط شدن با آب دهان از بين برود اجتناب از آب دهان لازم نيست، و اگر با مخلوط شدن از بين نرود اگر آب از دهان بيرون بيايد اجتناب از آن لازم است، و همانطور بلعيدن در صورت دوم حرام است و در صورتى كه چيز خارجى به آن خون برسد بنابر احتياط واجب نجس مى‏‌شود هر چند دندان مصنوعى باشد.